De regel achter de keuze
Nederland besloot niet zomaar om Microsoft te verlaten. Daarbij werd meteen een tweede regel geschreven die twee andere bekende Linux-opties uitsloot. Toen ontwikkelaars rond het ministerie van Binnenlandse Zaken een basis kozen voor DAWO, de nieuwe digitaal autonome werkomgeving van de overheid, wezen ze openSUSE af, gesteund door het bedrijf SUSE, en Fedora, eigendom van IBM. In plaats daarvan kozen ze voor NixOS, een distributie geleid door een Nederlands team, omdat ontwikkelaar Victor Gevers en collega's Rutger Putter en Bram Buijs het als enige optie zonder sturend bedrijf beoordeelden.
Dat is een strengere maatstaf dan niet-Amerikaans, en een die moeilijker te halen is. Veel software geldt als Europees en is toch afhankelijk van één commerciële eigenaar die licenties, prijzen of prioriteiten in zijn eentje kan wijzigen. De Nederlandse maatstaf sluit dat ook uit.
Drie opties, één echte test
Naast elkaar gezet was de keuze niet spannend.
| Optie | Wie heeft de controle | Nederlands oordeel |
|---|---|---|
| NixOS | Geen bedrijf; een Nederlands geleid opensourceproject | Gekozen als DAWO-basis |
| openSUSE | SUSE, een commerciële Linux-leverancier | Afgewezen |
| Fedora | IBM, ook eigenaar van Red Hat | Afgewezen |
Beide afgewezen opties zijn gerespecteerde, veelgebruikte Linux-distributies, en elk daarvan had Nederland van Windows af kunnen helpen. Geen van beide had Nederland van leveranciersafhankelijkheid afgeholpen, en dat is precies het deel van het probleem dat het DAWO-team zegt te willen oplossen.
Het incident dat alles in gang zette
Het project gaat terug tot begin 2025, toen de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag naar verluidt de toegang tot Microsoft-mail en andere diensten verloor na Amerikaanse sancties tegen het hof. Nederlandse ambtenaren wezen op het incident als bewijs dat een buitenlands bedrijf op bevel van een andere buitenlandse overheid de gereedschappen van een overheid kan afsluiten, ongeacht wat de klant wil. Microsoft betwist deze lezing van de gebeurtenissen.
Welke versie ook klopt, het politieke effect was hetzelfde. In juli 2025 had de Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk van een gestandaardiseerde, soevereine digitale werkplek officieel beleid gemaakt, en kregen drie rijks-ICT-leveranciers, SSC-ICT, DICTU en DUO-ICT, de opdracht het te bouwen.
De pilot die niemand overhaast
Acht gemeenten draaien DAWO inmiddels in de dagelijkse praktijk, gecoördineerd via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, en het team erachter mikt op een eerste stabiele versie in 2027, zonder vaste datum voor een landelijke uitrol daarna. Voor een project dat als urgent wordt gepresenteerd, oogt het tempo bewust laag, en dat is zelf een signaal: de hele desktopomgeving van een overheid slecht vervangen zou het afhankelijkheidsprobleem alleen in een nieuwe, lastiger te herstellen vorm terugbrengen.
Nederland staat niet alleen in deze gok. Denemarken en Frankrijk doorlopen vergelijkbare trajecten weg van Amerikaanse kantoorsoftware, en Frankrijk koos NixOS ook als eigen basis, om precies dezelfde reden: een besturingssysteem waarvan een overheid afhankelijk is, zou niet moeten toebehoren aan één bedrijf, buitenlands of binnenlands.
Lees hierna: Duitse deelstaat haalt 50.000 mensen van Microsoft | Rockstar dagvaardt alleen Amerikaanse platforms
