Twee onderzoeksteams, twee werelddelen, één bevinding

Tim Weiss van Imperial College London en Nevena Radoynovska van Emlyon Business School in Lyon besteedden hun studie aan het lezen van rechtbankdossiers: de stukken van ondernemingen uit Silicon Valley en van de oprichters die tussen 2000 en 2023 werden vervolgd voor fraude. Hun artikel, Criminal Deception in Silicon Valley, verscheen op 29 juni 2026 online in Organization Science.

Een tweede team bereikte dezelfde buurt vanuit de tegenovergestelde richting. Alexander Dyck, Freda Fang, Camille Hebert en Ting Xu, verbonden aan de Rotman School van de Universiteit van Toronto, stelden samen wat hun werkdocument voor het National Bureau of Economic Research omschrijft als de eerste gegevensverzameling over fraude bij durfkapitaal, met 654 Amerikaanse jonge bedrijven met fondsfinanciering. Het verscheen in februari 2026 als werkdocument 34868 en steunt op optreden van toezichthouders en aanklagers, aandeelhoudersprocedures en gedocumenteerde zaken.

De ene studie is kwalitatief en leest hoe de misleiding daadwerkelijk werd uitgevoerd. De andere is kwantitatief en vraagt wat haar voorspelt. Ze zijn onafhankelijk opgezet, met verschillende methoden, en komen uit op een conclusie die niet ligt waar bijna iedereen kijkt.

De ladder die een oprichter beklimt

Weiss en Radoynovska beschrijven misleiding als een ladder met drie sporten en niet als één daad. De eerste is de oppervlakkige gevel: investeerders vertellen dat het bedrijf het beter doet dan het doet. Dat is de gewone sport, en zij woont in de vroege presentatie, waar een oprichter een visie verkoopt en de afstand tussen het verhaal en de boekhouding doorgaat voor gewoon optimisme.

De tweede sport is de versterkte gevel, waarbij de oprichter bewijs fabriceert om de oorspronkelijke bewering te schragen. De derde is de diepe gevel, waarbij de techniek zelf wordt verzonnen en een parallelle versie van het bedrijf wordt gebouwd en onderhouden zodat buitenstaanders die kunnen inspecteren.

Het mechanisme weegt zwaarder dan de indeling. De onderzoekers verbinden de bereikte sport aan de omvang van het gat tussen de prestatie die investeerders verwachten en de prestatie die het bedrijf levert. Misleiding loopt op omdat het gat groter wordt, niet omdat een mens verandert. Dat herkadert het hele vraagstuk: wat de klim aandrijft is de verwachting die is gesteld, en aan het stellen van verwachtingen werken bestuur, investeerder en klant alle drie mee.

Het cijfer dat het werkelijk voorspelt

De kernuitkomst van het team uit Toronto is dat governancekenmerken, en niet eigenschappen van de oprichter, de sterkste voorspellers van fraude zijn. De scherpste variabele is wie het bestuur beheerst. Bedrijven met een bestuur onder controle van de oprichter lieten een 88 procent hogere kans op fraude zien dan bedrijven met een bestuur onder controle van investeerders of met gedeelde zeggenschap. Dat cijfer gaat verkort rond als twee keer zo waarschijnlijk, wat het overdrijft; het gepubliceerde getal is 88 procent, en het verschil is de moeite waard als u het als drempel wilt gebruiken.

Drie andere omstandigheden reizen mee met verhoogde fraude: contractvoorwaarden gunstig voor de oprichter, complexe aandeelhoudersstructuren en eerste rondes opgehaald in oververhitte markten. Geen daarvan is een uitspraak over iemands eerlijkheid. Het zijn structurele kenmerken die van buiten het bedrijf zichtbaar zijn, en juist dat maakt ze bruikbaar.

Over de omvang: ontdekte fraude bereikte 1,85 procent van de sinds 2000 opgerichte bedrijven met fondsfinanciering die minstens 10 miljoen dollar ophaalden, en het lopende percentage klom van 0,11 procent in 2003 naar 0,67 procent in 2021. Onder pas beursgenoteerde ondernemingen hadden bedrijven met durfkapitaal 54 procent meer kans op een fraudeprocedure dan vergelijkbare bedrijven die dat kapitaal niet hadden aangenomen.

Ontdekte doet veel werk in die zin

Beide teams komen uit bij dezelfde ongemakkelijke waarneming over gevolgen. Het onderzoek uit Toronto vond weinig aanwijzingen dat eerdere fraudebeschuldigingen oprichters ervan weerhielden opnieuw geld op te halen, en beschrijft frauderende ondernemers die ongeschonden nieuwe bedrijven met fondsfinanciering oprichten, wat het leest als zwakke marktdiscipline. De auteurs verwoorden de conclusie helder: het moderne durfkapitaalmodel zou zelf omstandigheden kunnen scheppen waarin fraude makkelijker te plegen, moeilijker te ontdekken en minder waarschijnlijk bestraft wordt.

Trek die lijn door en het omvangcijfer verandert van aard. Een percentage van 1,85 telt zaken die bovenkwamen via aanklagers, toezichthouders, aandeelhoudersprocedures of de pers. Zijn de kanalen die fraude bovenhalen en bestraffen zelf zwak, dan is het gemeten percentage een ondergrens en geen schatting, en ligt het werkelijke getal er met een onbekende marge boven.

De bevinding over de oververhitte markt is het deel dat nu leeft en niet historisch is. Bedrijven waarvan de eerste ronde in een oververhitte markt met zwak toezicht viel, kwamen vaker later in een fraudezaak terecht. De huidige financieringscyclus rond kunstmatige intelligentie brengt precies die omstandigheid op grote schaal voort, wat betekent dat het merkteken wordt geschreven op een lichting die dit jaar wordt gefinancierd en de rest van het decennium aan Europese kopers zal verkopen.

Wat u er maandag mee doet

Ten eerste: lees het bestuur voordat u de oprichter leest. Als u op het punt staat een bedrijf met fondsfinanciering tot wezenlijke leverancier, integratiepartner of overnamedoel te maken, stel dan vast wie het bestuur beheerst. Controle door de oprichter is het merkteken van 88 procent, en het is een feit en geen oordeel. In Nederland geeft het handelsregister van de Kamer van Koophandel u de bestuurders van een binnenlandse leverancier; bij een Amerikaanse leverancier zult u de bestuurssamenstelling in het onderzoeksdossier moeten opvragen, en een weigering is zelf informatie.

Ten tweede: sta op bewijs dat u kiest in plaats van bewijs dat u wordt aangereikt. De ladder leert u dat gefabriceerd bewijs de tweede sport is, dus een voorbereide demonstratie en een voor u uitgekozen referentieklant liggen precies daar waar een bedrijf onder druk ze zou neerleggen. Vraag te spreken met een klant die u zelf uit een lijst koos, vraag of het systeem op uw gegevens draait, en behandel een gepolijst artefact als de zwakste vorm van bewijs en niet de sterkste.

Ten derde: pas de bevinding toe op uw eigen huis als het in deze markt is gefinancierd. De klim wordt aangedreven door het gat tussen de belofte en de stand, dus de beschermende handeling is procedureel: breng een gemist cijfer in het kwartaal waarin het gemist wordt naar het bestuur, met een herzien plan ernaast. De manier van mislukken die het onderzoek beschrijft begint niet met oneerlijkheid. Ze begint wanneer iemand besluit het gat stilletjes te dichten voordat het opvalt.

Lees hierna: Antora haalt 550 miljoen op voor warmte, niet stroom  |  Highland gaf een miljard terug voor het er een vroeg